پروردگار جهانيان ، عالمى مطلق و قادرى بىحدّ و تواناست ؛ گويا بر فراز هر موجودى قد برمىافرازد و به مراقبتش همت مىگمارد ؛ تدبيرش مىكند ، نگاهش مىدارد ، نظمش مىدهد ، و نيازهايش را مىداند ؛ حتّى از نالهء حيوانات وحشى بيابان هم آگاه است . « 1 » حركت و رفت‌وآمد ماهيان اقيانوسها و درياها از نظر او پنهان نمىماند « 2 » و خدا سرّ هر جنبنده‌اى را در دست دارد . « 3 » سخنان گوهربار حضرت همان‌گونه كه بر نظم همهء هستى انگشت مىنهد ، بر گونه‌هاى متنوّع و منظم حيوانات و گياهان و جمادات نيز اشاره دارد . بنابراين ، اين گستره عظيم ، نظم غريزى موجودات در راه وصول به كمال را هم مىرساند . هدايت همهء موجودات به سوى كمال طبيعى و هدف آفرينش ، نشان مسأله‌اى شگفت‌انگيز است و بر عقل و حكمت فرازمند و چيره بر جهان گواهى مىدهد . ولى هدايت انتخابى و راهبرى غريزى حيوانات به سمت كارهاى شگفت‌آور علمى ، تعجب آدمى را افزون‌تر مىكند و بر دخالت عقل و تدبير الهى بهتر گواهى مىدهد . منطق و خرد آدميان دانشمند ، در ژرفاى اين همه شگفتى ، متحيّرانه غوطه مىخورد و چاره‌اى جز اقرار به دخالت تدبير الهى در هستى نمىيابد . اما آنان كه بر منطق خويش ستم روا مىدارند و از سر نادانى و

--> ( 1 ) . نهج البلاغه ، خطبه 189 . ( 2 ) . نهج البلاغه ، خطبه 189 . ( 3 ) . نهج البلاغه ، خطبه 189 .